Wstęp
Sukcesja w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością to przejście praw i obowiązków wspólnika na jego następców prawnych. Spółka – jako odrębna osoba prawna – funkcjonuje nadal, jednak śmierć wspólnika podobnie jak i choroba uniemożliwiająca działanie, bardzo często uruchamiają mechanizmy, które mogą prowadzić do poważnych zakłóceń decyzyjnych i operacyjnych.
Procedury sukcesyjne są czasochłonne, a umowy spółek często nie są przygotowane na odejście wspólnika czy też jego przejściowy brak aktywności. W efekcie pomiędzy śmiercią wspólnika a faktycznym przejęciem kontroli nad udziałami, czy też w okresie czasowej niezdolności do funkcjonowania wspólnika wskutek choroby, powstaje luka, która może realnie zagrozić wartości spółki, a nawet jej dalszemu istnieniu.
Co dzieje się z udziałami w chwili śmierci wspólnika
Z chwilą śmierci prawa i obowiązki majątkowe wspólnika, w tym udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, przechodzą z mocy samego prawa na spadkobierców. Jednak do czasu działu spadku wykonywanie praw udziałowych w spółce wymaga zgodnego współdziałania wszystkich osób uprawnionych oraz przeprowadzenia szeregu formalności.
Pierwszy formalny etap sukcesji
Aby spadkobiercy mogli wykonywać prawa z udziałów w spółce, konieczne jest:
• uzyskanie sądowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo
• sporządzenie notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia.
Notarialny tryb poświadczenia dziedziczenia jest znacznie szybszy niż postępowanie sądowe, lecz możliwy wyłącznie przy pełnej zgodzie wszystkich spadkobierców. W razie konfliktu lub braku współdziałania konieczne staje się postępowanie sądowe, które może trwać nawet latami, chociażby z uwagi na procedury odrzucenia spadku czy też ewentualne spory co do kręgu spadkobierców czy podstaw dziedziczenia.
Doręczenie spółce jednego z powyższych dokumentów, stanowiących dowody spadkobrania po wspólniku, wraz oświadczeniem o wyborze wspólnego przedstawiciela współuprawnionych z udziałów (jeśli jest wielu spadkobierców) powoduje, że spadkobiercy mogą wykonywać czynne prawa z udziałów w spółce.
Na tym etapie ani sąd, ani notariusz nie rozstrzygają, komu przypadną konkretne składniki majątku, w tym komu i w jakiej ilości przypadną udziały w spółce. Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, jak i notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, w razie braku odpowiednich zapisów testamentowych, potwierdzają jedynie ułamkowy udział każdego spadkobierców co do całości spadku. Ostateczny podział może nastąpić dopiero w trybie postępowania o dział spadku, który może zostać przeprowadzony również przed sądem lub w razie zgodnej woli spadkobierców przed notariuszem.
Reprezentacja spadkobierców w spółce
Po uzyskaniu sądowego stwierdzenia nabycia spadku lub notarialnego aktu określającego osoby spadkobierców oraz wielkość udziału każdego z nich w spadku, niezbędne jest dokonanie wyboru jednego
przedstawiciela współuprawnionych z udziałów. Przedstawiciel ten będzie wykonywał prawa udziałowe wobec spółki tj. między innymi wykonywał prawo głosu na zgromadzeniach wspólników. Może to być jedna z osób współuprawnionych z udziałów jak też osoba trzecia – osoba fizyczna lub osoba prawna. Co istotne, do ustanowienia takiej osoby niezbędna jest zgoda wszystkich współuprawnionych, czyli wszystkich spadkobierców, a cofnięcie już udzielonej zgody przez choćby jednego ze współuprawnionych powoduje ustanie ustanowienia przedstawiciela. Jeśli osoba przedstawiciela nie zostanie wskazana, spółka będzie mogła dokonywać oświadczeń wobec jednego ze współuprawnionych ze skutkiem wobec wszystkich, natomiast spadkobiercy nie będą mogli realizować swoich praw z udziałów. W razie braku przedstawiciela współuprawnieni z udziałów nie będą uczestniczyć w zgromadzeniu wspólników, głosować na zgromadzeniu wspólników lub poza nim, na przykład w celu podjęcia uchwały o dalszym istnieniu spółki, zatwierdzenia sprawozdania finansowego albo zaciągnięcia przez spółkę zobowiązania. Możliwe jest również, że sąd ustanowi kuratora, który będzie dokonywał niektórych czynności zamiast nich.
Praktycznie więc brak jednomyślnego wyboru przedstawiciela powoduje, że prawa głosu spadkobierców pozostają przez nich niewykonywane albo też wobec braku niezbędnego kworum przypadającego na udziały podlegające dziedziczeniu uchwały zgromadzenia wspólników nie mogą być podejmowane. Spółka może znaleźć się w stanie decyzyjnego paraliżu.
Jednocześnie spadkobiercy współuprawnieni z udziałów posiadają też określone prawa w stosunku do przypadających im udziałów niezwiązane ściśle z realizacją ich praw w spółce. Istotnym uprawnieniem jest prawo każdego ze współuprawnionych do rozporządzania swoim ułamkowym udziałem bez zgody pozostałych, na przykład poprzez jego zbycie na rzecz osób trzecich, co może prowadzić np. do znacznego rozdrobnienia struktury właścicielskiej. Do zbycia natomiast całości wspólnego udziału oraz innych czynności przekraczających zwykły zarząd wymagana jest zgoda wszystkich współuprawnionych. Za świadczenia wobec spółki związane z udziałem współuprawnieni odpowiadają solidarnie.
Sytuacja uniemożliwiająca funkcjonowanie spółki może również nastąpić, gdy zmarły wspólnik pełnił jednocześnie funkcję członka zarządu albo gdy w skład zarządu wchodziły osoby spoza grona wspólników. W pierwszym przypadku współuprawnieni z udziału jak najszybciej powinni podjąć działania w celu powołania nowego członka zarządu, w drugim zaś utrata kontroli nad decyzyjnością w spółce powoduje utratę kontroli nad „zewnętrznym” zarządem, który może działać sprzecznie z wolą dziedziczących udziały po zmarłym wspólniku.
Gdy do dziedziczenia dochodzą małoletni, ich prawa reprezentują przedstawiciele ustawowi. Co do decyzji przekraczającej zwykły zarząd majątkiem małoletniego wymagana jest zgoda sądu rodzinnego, którą należy uzyskać przed dokonaniem danej czynności, na przykład rozporządzenia w imieniu małoletniego udziałem spadkowym. W orzecznictwie sądów powszechnych przyjmuje się, że w sytuacji gdy udziały w spółce wchodzą do spadku i przypadają małoletnim, wykonywanie praw korporacyjnych przez ich przedstawiciela ustawowego może stanowić czynność przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka w rozumieniu art. 101 § 3 k.r.o., a tym samym wymaga uprzedniej zgody sądu opiekuńczego. W szczególności dotyczy to podejmowania decyzji w przedmiocie przeznaczenia zysku, wypłaty dywidendy, pokrycia straty czy dopłat, gdyż czynności te mogą wpływać na sytuację majątkową małoletniego wspólnika.
Wiele umów spółek nie przewiduje sytuacji śmierci czy też choroby wspólnika, w sposób który pozwalałyby zabezpieczyć ciągłość działania spółki. Często spotykane są postanowienia chroniące pozycję większościowego wspólnika poprzez wymaganie, żeby będący w jego rękach procent kapitału zakładowego musiał być reprezentowany na zgromadzeniu wspólników, aby mogło ono podjąć decyzję. Podobnie bywa w sytuacji, gdy wspólnicy, ustalając treść umowy spółki, chcą zagwarantować sobie, aby każdy z nich był obecny podczas zgromadzenia podejmującego uchwały. Nierzadko też występuje jednoosobowy zarząd, którego członkiem był zmarły wspólnik. Prawidłowo skonstruowane, wieloosobowe organy spółki, powołanie prokurentów lub udzielenie odpowiednich pełnomocnictw, a także odpowiednie uregulowanie w umowie spółki trybu powołania zarządu pozwalają podejmować decyzje w imieniu spółki również w przypadku śmierci wspólnika, czasowej niezdolności członków zarządu lub innych nagłych zdarzeń uniemożliwiających jej normalne funkcjonowanie.
Zapisy mowy spółki
Obok dobrze funkcjonujących wewnętrznych struktur organizacyjnych, możliwe jest również sporządzenie przez wspólników stosownych zapisów regulujących wstąpienie do spółki spadkobierców. Umowa może przewidywać, że udział zmarłego wspólnika nabywa określony wspólnik bądź wspólnicy (np. proporcjonalnie do dotychczasowego udziału w kapitale zakładowym), osoba trzecia wskazana w umowie spółki, albo że udział zmarłego wspólnika podlega umorzeniu. Zasada swobody kontraktowania zapewnia szerokie możliwości uregulowania tych kwestii zarówno w akcie założycielskim, jak i poprzez zmianę zawartej umowy. Dla przykładu można postanowić, że udziały po zmarłym wspólniku mogą nabyć tylko spadkobiercy o określonych kwalifikacjach czy też, że nie mogą ich otrzymać spadkobiercy prowadzący działalność konkurencyjną wobec spółki. Umowa spółki może też regulować sposób podziału udziałów między wstępujących do spółki spadkobierców, udziały mogą być podzielone po równo, pozostać we współwłasności, przypaść jednemu, niektórym z nich.
Przepisy wymagają, aby umowa spółki – pod rygorem bezskuteczności postanowienia – wskazywała warunki spłaty spadkobierców niewstępujących do spółki. Warunki te nie mogą być przyjęte w sposób dowolny. Spadkobierca niewstępujący do spółki powinien być spłacony według godziwej wartości udziałów spadkodawcy i w rozsądnym terminie. Postanowienia umowne przewidujące np. rażąco odległy termin spłaty albo spłatę po wartości rażąco niższej od aktualnej wartości rynkowej bądź przynajmniej księgowej udziałów (np. po wartości nominalnej) będą mogły zostać uznane za nieważne jako stanowiące obejście prawa.
Testament
Wspólnicy mogą również dokonać dyspozycji swoimi udziałami na wypadek śmierci w testamencie. Treść testamentu powinna być spójna z postanowieniami umowy spółki regulującymi kwestie sukcesji, aby uniknąć wątpliwości i sporów co do tego kto wstępuje do spółki po śmierci wspólnika.
Stosowne zapisy w umowie spółki łącznie z testamentem zawierającym zapis windykacyjny, czy też zapis zwykły albo i zapis dalszy umożliwiają szybsze uzyskanie notarialnego poświadczenia dziedziczenia czy też postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, które po przedłożeniu spółce, stanowi podstawę do złożenia przez spółkę wniosku o wpis zmian wspólników w rejestrze przedsiębiorców jak i stanowi podstawę do wykonywania praw udziałowych przez wskazane, wybrane przez spadkodawcę osoby. Dobrze przemyślane zapisy mogą zamknąć najważniejsze etapy sukcesji w znacząco krótszym czasie.
Kwestie podatkowe
Warto wspomnieć, że sposób uregulowania wstąpienia do spółki po zmarłym wspólniku będzie miał również znaczenie podatkowe. Jeśli spadkobiercy będą wstępować do spółki w drodze dziedziczenia to skorzystają z możliwości zwolnienia od podatku od spadków i darowizn dla najbliższej rodziny. Na tej samej podstawie ze zwolnienia od podatku będą mogli skorzystać spadkobiercy będący najbliższą rodziną, którzy nie wstąpią do spółki a w zamian otrzymają spłaty. Mniej korzystne podatkowo może okazać się pozostawienie spadkobiercom decyzji co do losu udziałów w spółce, w drodze czynności dokonywanych poza dziedziczeniem, co może prowadzić do obowiązku zastosowania mniej korzystnych stawek podatkowych.
